భారతదేశంలోని ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగ క్షేత్రాల్లో అత్యంత విశిష్టమైన క్షేత్రాలలో ఒకటి ఓంకారేశ్వర జ్యోతిర్లింగం. పవిత్రమైన నర్మదా నది తీరంలో వెలసిన ఈ దివ్యక్షేత్రం భక్తులకు భూలోక కైలాసంగా భావించబడుతుంది. ఈ క్షేత్రం ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, ఇక్కడ పరమేశ్వరుడు ఒకే జ్యోతిర్లింగంగా కాకుండా రెండు జ్యోతిర్లింగ రూపాలలో పూజలందుకుంటున్నాడు.
ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగ స్తోత్రంలో కూడా ఈ క్షేత్రాన్ని “ఓంకారమమలేశ్వరం” అని ప్రస్తావించడం దీనికి ఉన్న ఆధ్యాత్మిక మహిమను తెలియజేస్తుంది.
జ్యోతిర్లింగం రెండు రూపాలుగా ఎలా వెలిసింది?
పురాణాల ప్రకారం శివుని అనుగ్రహంతో ఈ జ్యోతిర్లింగం రెండు భాగాలుగా ఆవిర్భవించింది. వాటిలో:
- ఓంకారేశ్వర జ్యోతిర్లింగం – ప్రణవ స్వరూప లింగం
- మమలేశ్వర జ్యోతిర్లింగం – అమలేశ్వర రూపం
ఈ రెండు రూపాలు ఆత్మ–పరమాత్మల ఏకత్వానికి ప్రతీకలు అని భావిస్తారు.
ఇదే ఈ క్షేత్రాన్ని ఇతర జ్యోతిర్లింగాల కంటే ప్రత్యేకంగా నిలబెడుతోంది.
స్థల పురాణం – దేవతలను రక్షించిన శివుడు
పూర్వకాలంలో అసురులు స్వర్గాన్ని ఆక్రమించి దేవతలను తీవ్రంగా బాధించసాగారని పురాణాలు చెబుతున్నాయి. ఆ సమయంలో ఇంద్రుడు పరమేశ్వరుని ప్రార్థించాడు.
అప్పుడు జ్యోతి స్వరూపుడైన శివుడు పాతాళం నుండి లింగాకారంలో ప్రత్యక్షమై రాక్షసులను సంహరించి దేవతలను రక్షించి, స్వర్గాన్ని తిరిగి వారికి అప్పగించాడట.
శివుడు ప్రత్యక్షమైన ఆ పవిత్ర స్థలంలోనే ఓంకారేశ్వర జ్యోతిర్లింగం ఆవిర్భవించినట్లు స్థల పురాణం చెబుతోంది.
త్రిపుర క్షేత్రం అనే పేరుకు కారణం
ఈ పవిత్ర ప్రాంతంలో కేవలం శివుడే కాదు, త్రిమూర్తుల అనుగ్రహం కూడా ఉందని విశ్వసిస్తారు. అందుకే ఈ క్షేత్రానికి త్రిపుర క్షేత్రం అనే పేరు వచ్చింది.
ఈ ప్రాంతంలోని మూడు భాగాలు త్రిమూర్తులను సూచిస్తాయి:
- బ్రహ్మపురి – బ్రహ్మదేవుని స్థానం
- విష్ణుపురి – మహావిష్ణువు స్థానం
- రుద్రపురి – పరమేశ్వరుని స్థానం
రుద్రపురిలోనే మమలేశ్వర జ్యోతిర్లింగం కొలువై ఉంది.
ఓంకార మాంధాత క్షేత్రం
పురాణాల ప్రకారం మాంధాత రాజు శివభక్తిలో అపారమైన భక్తిని కలిగి ఉండేవాడు. నిత్యం శివారాధనలో నిమగ్నమయ్యేవాడని చెబుతారు.
నర్మదా నది జలాలు కొండలపై నుంచి ప్రవహిస్తూ ప్రతిరోజూ ఓంకారేశ్వరునికి సహజ అభిషేకం చేస్తున్నట్లుగా భావిస్తారు.
శివునిపై ఉన్న తన అచంచల విశ్వాసంతో మాంధాతరాజు ఈ ప్రాంతాన్ని తన రాజధానిగా మార్చాడట. అందుకే ఈ ప్రాంతం ఓంకార మాంధాతగా ప్రసిద్ధి చెందింది.
అలాగే అగస్త్య మహర్షి, అత్రి మహర్షి, విశ్వామిత్ర మహర్షి వంటి మహర్షులు ఇక్కడ తపస్సు చేసినట్లు చెబుతారు.
ఆలయ విశేషాలు
ప్రధాన ఆలయంలోని అయిదు ఉపాలయాలను కలిపి పంచలింగ ధామాలు అంటారు:
- పరిశుద్ధనాథ్
- వైద్యనాథ్
- మహాకాళేశ్వర్
- కేదారీశ్వర్
- గుప్తనాథ్
ఇక్కడ మరో విశేషం ఏమిటంటే, ఆలయ గోపురం కొద్దిగా ఒక వైపు ఒరిగి ఉండటం.
ఈ ఆలయాన్ని మొదట మాంధాతరాజు నిర్మించగా, తరువాత అనేక రాజవంశాలు అభివృద్ధి చేశాయి. అనంతరం అహల్యాబాయి హోల్కర్ ఆలయ జీర్ణోద్ధరణకు కృషి చేశారు.
దర్శనానికి ప్రత్యేక విధానం
ఈ క్షేత్రంలో దర్శనానికి ప్రత్యేక సంప్రదాయం ఉంది.
ముందుగా:
- ఓంకారేశ్వరుని దర్శించుకోవాలి
- అనంతరం మమలేశ్వరుని దర్శించుకోవాలి
ఈ క్రమంలో దర్శనం చేస్తేనే పూర్తి దర్శనఫలం లభిస్తుందని శాస్త్రాలు చెబుతున్నాయి.
భక్తుల విశ్వాసం ప్రకారం ఈ రెండు జ్యోతిర్లింగాలను దర్శించిన వారికి జన్మ సార్థకమవుతుందని భావిస్తారు.
ఉత్సవాల వైభవం
ఈ క్షేత్రంలో సంవత్సరం పొడవునా విశేష పూజలు జరుగుతాయి. వాటిలో ముఖ్యమైనవి:
ఎలా చేరుకోవాలి?
సమీప ప్రధాన నగరం: ఇండోర్
ఓంకారేశ్వరం ఇండోర్ నుండి సుమారు 72 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. ఇండోర్కు దేశంలోని ప్రధాన నగరాల నుంచి:
- విమాన సౌకర్యం
- రైలు సౌకర్యం
- బస్సు సౌకర్యం
అందుబాటులో ఉన్నాయి.
ఇండోర్ నుంచి రోడ్డు మార్గంలో సులభంగా ఓంకారేశ్వర క్షేత్రానికి చేరుకోవచ్చు.
