“బ్రహ్మ కడిగిన బంగారు పాదం ఆయనది… అందరికీ అభయమిచ్చే చల్లని చేయి ఆయనదే…” అని భక్తి భావంతో వర్ణించిన దేవుడు శ్రీ వేంకటేశ్వరుడు. భక్తులు ఎంత మాత్రమున తలచిన అంత మాత్రంగానే అనుగ్రహించే బ్రహ్మాండ నాయకుడు, కలియుగంలో ప్రత్యక్ష దైవంగా భావించబడే మహావిష్ణు స్వరూపం. వేంకటాద్రిపై కొలువై ఉన్న ఈ స్వామి, భక్తుల కష్టాలను తొలగించి కడగండ్లు తీర్చే కరుణామయుడు.
అన్నమయ్య కీర్తనలతో పవిత్రతను పొందిన ఈ క్షేత్రం, నిత్యం “గోవిందా గోవిందా” నామస్మరణతో మార్మోగుతూ నిజమైన ఇల వైకుంఠంగా వెలుగొందుతోంది.
తిరుమల క్షేత్ర ప్రశస్తి – పురాణాల్లో మహిమ
తిరుమల క్షేత్ర వైభవం వరాహ పురాణం, బ్రహ్మాండ పురాణం, భవిష్యోత్తర పురాణం వంటి అనేక పురాణాల్లో విస్తృతంగా ప్రస్తావించబడింది. ముఖ్యంగా “శ్రీ వేంకటాచల మహత్యం”లో ఈ క్షేత్ర స్థలపురాణం విశేషంగా వివరించబడింది.
ఈ కథనం ప్రకారం, గోపీనాథ దీక్షితులు అనే వైఖానస అర్చకుడు, రంగనాథుడు అనే బాలుడు కలిసి స్వామి పుష్కరిణి సమీపంలో ఉన్న చీమల పుట్టలో శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి విగ్రహాన్ని కనుగొన్నారు. అనంతరం అక్కడే స్వామిని ప్రతిష్ఠించి చిన్న ఆలయాన్ని నిర్మించి అర్చనలు ప్రారంభించారు. నేటికీ గోపీనాథుని వంశస్థులే స్వామివారి సేవలో అర్చకులుగా కొనసాగుతున్నారని విశ్వాసం.
రంగనాథుడు తరువాతి జన్మలో తొండమాన్ చక్రవర్తిగా అవతరించి ఆలయాభివృద్ధికి కృషి చేశాడని పురాణ గాథ చెబుతుంది.
వరాహస్వామి దర్శనం – తొలి ఆచారం
తిరుమలలో స్వామి దర్శనానికి ముందు శ్రీ వరాహస్వామి దర్శనం చేయడం శాస్త్రోక్తంగా భావించబడింది. ఇది పురాణవాక్కుగా ప్రచారంలో ఉంది. తిరుమలలోని స్వామి పుష్కరిణి సమీపంలో ఉన్న వరాహస్వామి ఆలయం, ఈ ఆచారానికి కేంద్రబిందువుగా నిలుస్తుంది.
తిరుమల ఆలయ ప్రాంగణ విశేషాలు
తిరుమల ఆలయం విస్తారమైన ప్రాంగణంతో, అనేక ఉపాలయాలతో మహిమాన్వితంగా కనిపిస్తుంది. మహాద్వారం లోపలికి ప్రవేశించిన తరువాత విమాన ప్రదక్షిణ మార్గంలో ఆగ్నేయ మూలన శ్రీవరదరాజస్వామి ఆలయం దర్శనమిస్తుంది. ఈ ఆలయం ప్రాచీనతకు నిలువెత్తు నిదర్శనం.
అలాగే ఇక్కడి యోగనరసింహ స్వామి ఆలయం కూడా అత్యంత పురాతనమైనదిగా భావించబడుతుంది. భాష్యకారులు, వకుళాదేవి వంటి మహనీయులు కూడా ఈ ఆలయ ప్రాంగణంలో కొలువుదీరినట్లు విశ్వసిస్తారు.
బంగారు వాకిలి ఎదురుగా గరుడాళ్వార్ సన్నిధి భక్తులకు దర్శనమిస్తుంది. ఇది స్వామివారి వాహనమైన గరుడుని సన్నిధి కావడం వల్ల విశేష ప్రాధాన్యం పొందింది.
విమాన వేంకటేశ్వర దర్శనం – ప్రత్యేకత
ఆనందనిలయం గోపురం పైభాగంలో ఉన్న విమాన వేంకటేశ్వరస్వామి దర్శనం అత్యంత విశిష్టమైనది. ఏవైనా కారణాల వల్ల గర్భగుడిలోని స్వామివారిని దర్శించుకోలేని వారు ఈ విమాన వేంకటేశ్వరుడిని దర్శించినా సమాన ఫలం లభిస్తుందని భక్తుల విశ్వాసం.
పల్లవ, చోళ, విజయనగర వంటి అనేక రాజవంశాల పాలకులు ఈ స్వామిని సేవించి తరించారు. తిరుమలలోని ఈ దివ్యమూర్తి స్వయంభూగా వెలసినదని భక్తుల విశ్వాసం. గర్భగుడిలో స్వామివారు మాత్రమే కాకుండా మరో నాలుగు ముఖ్యమైన మూర్తులు కూడా కొలువుదీరి ఉండటం ఈ ఆలయానికి విశిష్టతను అందిస్తుంది.
కౌతుకబేరం – భోగశ్రీనివాసుడు
గర్భగుడిలో ఉన్న మూర్తులలో ఒకటైన కౌతుకబేరం, వెండి విగ్రహంగా వెలసిన స్వామి. ఈ మూర్తిని “భోగశ్రీనివాసుడు” అని పిలుస్తారు. పల్లవ యువరాణి సామవై ఈ విగ్రహాన్ని ప్రతిష్ఠించిందని చెబుతారు. ఆలయంలో జరిగే నిత్యకర్మలైన దీపారాధన, నైవేద్యం, అభిషేకం, ఏకాంతసేవ వంటి కార్యక్రమాలు ప్రధానంగా ఈ భోగశ్రీనివాసుడికే నిర్వహించబడతాయి. ఇది స్వామివారి ఆంతరంగిక సేవలకు ప్రతీకగా భావించబడుతుంది.
బలిబేరం – కొలువు శ్రీనివాసుడు
బలిబేరంగా పిలువబడే మూర్తిని “కొలువు శ్రీనివాసుడు” అని అంటారు. ప్రతిరోజూ ఈ మూర్తిని ఆస్థాన మండపానికి తీసుకువచ్చి పూజలు నిర్వహిస్తారు. పంచాంగ శ్రవణం జరిపించడం, ఆలయ ఆదాయవ్యయాలను నివేదించడం వంటి కార్యక్రమాలు ఈ మూర్తి సమక్షంలో జరుగుతాయి. ఇది ఆలయ పరిపాలనలో ఒక ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయంగా కొనసాగుతోంది.
స్నపనబేరం – ఉగ్ర శ్రీనివాసుడు
స్నపనబేరంగా పిలువబడే ఈ మూర్తి “ఉగ్ర శ్రీనివాసుడు”గా ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఒకసారి ఊరేగింపు సమయంలో అగ్నిప్రమాదం జరగడంతో ఈ స్వామికి “ఉగ్ర” అనే పేరు వచ్చింది. అందువల్ల ఇప్పుడు ఈ విగ్రహాన్ని బయట ఊరేగింపులకు తీసుకువెళ్లరు.
ఏటా ఒక్కసారే, సూర్యోదయానికి ముందే, విశేష అలంకారాలతో స్వామిని ఊరేగింపుగా తీసుకువచ్చి తిరిగి ఆలయంలోనికి తీసుకువెళ్తారు. ఈ దర్శనం అత్యంత విశిష్టంగా భావించబడుతుంది.
ఉత్సవబేరం – మలయప్ప స్వామి
ఉగ్ర శ్రీనివాసుడిని ఊరేగింపులకు తీసుకువెళ్లడం నిలిపివేసిన తరువాత, మలయప్ప స్వామిను ఉత్సవబేరంగా ప్రతిష్ఠించారు. శ్రీదేవి, భూదేవి సమేతంగా వెలసిన ఈ మూర్తి, తిరుమలలో జరిగే అన్ని ఉత్సవాలలో ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తుంది.
మూడడుగుల ఎత్తుతో ఉన్న ఈ విగ్రహాన్ని బ్రహ్మోత్సవాల సమయంలో భక్తులు దర్శించుకుంటారు. ఉత్సవాల సందర్భంగా ఈ స్వామి దర్శనం అనుభవించడం భక్తులకు ఎంతో పుణ్యప్రదంగా భావించబడుతుంది.
భక్తుల ప్రవాహం – నిత్య దర్శన వైభవం
తిరుమలలో ప్రతి సంవత్సరం కోట్లాది భక్తులు స్వామివారిని దర్శించుకుంటారు. సంవత్సరానికి రెండున్నర కోట్లకు పైగా భక్తులు దర్శనం చేసుకుంటారని అంచనా. ఇంతటి భక్తజనం నిరంతరం రావడంతో స్వామివారికి విశ్రాంతి సమయం కూడా చాలా తక్కువగా ఉంటుంది.
ఏకాంతసేవ అనంతరం ఆలయం కేవలం రెండు గంటలపాటు మాత్రమే మూసివేయబడుతుంది. మిగతా సమయం అంతా భక్తులకు దర్శనం అందించేందుకు స్వామివారు సిద్ధంగా ఉంటారు.
“నిత్యకళ్యాణం పచ్చతోరణం” అనే పదం తిరుమల విషయంలో అక్షరాలా సత్యమవుతుంది. వేంకటాద్రిపై కొలువుదీరిన శ్రీ వేంకటేశ్వరుడుకు ప్రతిరోజూ వైభవంగా నిత్యకైంకర్యాలు నిర్వహించబడుతూ ఉంటాయి. వైఖానస ఆగమం ప్రకారం ఈ సేవలు అత్యంత శాస్త్రీయంగా, ఆచారబద్ధంగా కొనసాగుతున్నాయి.
నిత్యసేవల వైభవం
తిరుమలలో ప్రతి రోజు ఉదయం సుప్రభాతంతో ప్రారంభమై రాత్రి ఏకాంతసేవతో ముగుస్తుంది. ఈ మధ్యలో అనేక విశేష సేవలు జరుగుతాయి. సుప్రభాతసేవ ద్వారా స్వామివారిని మేల్కొలిపి, ఆపై వివిధ కైంకర్యాలు నిర్వహించడం ఆలయ సంప్రదాయం.
డోలోత్సవం, ఆర్జిత బ్రహ్మోత్సవం, వసంతోత్సవం, సహస్రదీపాలంకార సేవ వంటి సేవలు భక్తులకు ప్రత్యేక అనుభూతిని అందిస్తాయి. ఈ సేవల్లో భక్తులు నిర్ణీత రుసుము చెల్లించి పాల్గొని స్వామివారి సన్నిధిలో సేవ చేయగలుగుతారు. ప్రతి సేవ కూడా ఒక ప్రత్యేక ఆధ్యాత్మిక భావాన్ని కలిగించి, భక్తిలో మరింత మునిగేలా చేస్తుంది.
బ్రహ్మోత్సవాల మహిమ
భవిష్యోత్తర పురాణం ప్రకారం తిరుమలలో బ్రహ్మోత్సవాలను మొట్టమొదటగా బ్రహ్మదేవుడు స్వయంగా ప్రారంభించినట్లు చెప్పబడింది. అందువల్ల ఈ ఉత్సవాలకు అపారమైన ప్రాముఖ్యత ఉంది.
ప్రతి సంవత్సరం జరిగే సాధారణ బ్రహ్మోత్సవాలతో పాటు, మూడేళ్లకొకసారి అధికమాసంలో కూడా ప్రత్యేక బ్రహ్మోత్సవాలు నిర్వహిస్తారు. ఈ సమయంలో తిరుమలలో భక్తుల సందడి మరింత పెరిగి, క్షేత్రం అంతా భక్తిరసంతో నిండిపోతుంది.
తిరుమల లడ్డూ – ప్రసాద ప్రాముఖ్యత
తిరుమలలో స్వామివారి ప్రసాదంగా ఇచ్చే లడ్డూకు ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రత్యేక గుర్తింపు ఉంది. ఈ లడ్డూ రుచికి అపారమైన ఖ్యాతి ఉంది. తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం ఈ లడ్డూకు పేటెంట్ హక్కులను కూడా సాధించింది. భక్తులు దర్శనం అనంతరం ఈ ప్రసాదాన్ని పొందడం అత్యంత పవిత్రంగా భావిస్తారు.
తిరుమల మహిమ – పురాణ వాక్యం
ఈ పురాణ వాక్యం తిరుమల మహిమను స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. ఈ లోకంలో వేంకటాద్రి వంటి పుణ్యక్షేత్రం లేదు, శ్రీ వేంకటేశ్వరుడులాంటి దేవుడు గతంలో లేడు, భవిష్యత్తులో ఉండడు అని అర్థం.
ఏడుకొండలు ఎక్కి స్వామివారిని దర్శించిన ప్రతి భక్తుడూ ఒక అద్భుతమైన ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిని పొందుతాడు. ఒక్కసారి దర్శనం చేసినవారు మళ్లీ మళ్లీ స్వామివారి సన్నిధికి రావాలని కోరుకుంటారు.