హిందూ ధర్మంలో కాలగణనకు అత్యంత ప్రాధాన్యం ఉంది. మన పండుగలు, వ్రతాలు, యజ్ఞాలు, దానధర్మాలు అన్నీ కూడా కాలచక్రాన్ని అనుసరించి నిర్వహించబడతాయి. ఈ కాలగణనలో ప్రత్యేక స్థానం పొందినది అధిక మాసం. దీనిని పురుషోత్తమ మాసం, మల మాసం అని కూడా పిలుస్తారు. అయితే భక్తి పరంగా ఇది అత్యంత పవిత్రమైన మాసంగా భావించబడుతుంది. శ్రీమహావిష్ణువు “పురుషోత్తముడు” అనే నామంతో ఈ మాసానికి అధిపతిగా నిలిచినందున దీనికి “పురుషోత్తమ మాసం” అనే విశిష్టమైన పేరు వచ్చింది.
చాంద్రమానం – సౌరమానం
మన భారతీయ కాలగణనలో ప్రధానంగా రెండు విధానాలు ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి.
- చాంద్రమానం – చంద్రుని గమనాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని లెక్కించేది
- సౌరమానం – సూర్యుని గమనాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని లెక్కించేది
చంద్రుడు భూమిని ఒకసారి చుట్టి రావడానికి సుమారు 29½ రోజులు పడుతుంది. ఈ విధంగా లెక్కిస్తే చాంద్రమాన సంవత్సరం మొత్తం 354 రోజులు మాత్రమే ఉంటుంది.
అయితే భూమి సూర్యుని చుట్టూ ఒకసారి తిరిగి రావడానికి సుమారు 365¼ రోజులు పడుతుంది. ఇది సౌరమాన సంవత్సరం.
ఇలా చాంద్రమానం మరియు సౌరమానం మధ్య ప్రతి సంవత్సరం సుమారు 11 రోజుల తేడా ఏర్పడుతుంది. ఈ వ్యత్యాసం కొనసాగుతూ పోతే ఋతువులు, పండుగలు, మాసాలు అన్నీ అసమతౌల్యానికి గురవుతాయి. అందుకే ఈ తేడాను సరిచేసి చంద్ర–సౌర సంవత్సరాలను సమన్వయం చేయడానికి మన ఋషులు అధిక మాస వ్యవస్థను ఏర్పాటుచేశారు.
అధిక మాసం ఎలా వస్తుంది?
వేదకాలం నుంచే ఈ విధానం అమల్లో ఉంది. సాధారణంగా ప్రతి 32 నెలలు 16 రోజులకు ఒకసారి అధిక మాసం ఏర్పడుతుంది. అంటే సుమారు ఐదు సంవత్సరాలలో రెండు సార్లు అధిక మాసం వచ్చే అవకాశం ఉంటుంది.
సూర్యుడు ప్రతి నెలలో ఒక రాశి నుండి మరొక రాశిలోకి ప్రవేశిస్తాడు. దీనినే సూర్య సంక్రమణం అంటారు. సాధారణంగా ప్రతి చాంద్రమాసంలో ఒక సంక్రమణం జరుగుతుంది.
అయితే ఏ చాంద్రమాసంలోనైనా సూర్యుడు కొత్త రాశిలోకి ప్రవేశించకపోతే, అంటే ఆ నెలలో సంక్రమణం లేకపోతే, ఆ నెలనే అధిక మాసంగా నిర్ణయిస్తారు.
నక్షత్రాల ఆధారంగా అధిక మాస నిర్ధారణ
చాంద్రమానం ప్రకారం ప్రతి మాసానికి ఒక ప్రత్యేక నక్షత్ర సంబంధం ఉంటుంది. పౌర్ణమి రోజున చంద్రుడు ఏ నక్షత్రానికి సమీపంగా ఉంటాడో, ఆ నక్షత్రం ఆధారంగా మాసానికి పేరు నిర్ణయించబడుతుంది.
ఉదాహరణకు:
- పౌర్ణమి రోజున చంద్రుడు చిత్త నక్షత్రానికి సమీపంగా ఉంటే అది చైత్రమాసం
- విశాఖ నక్షత్రానికి దగ్గరగా ఉంటే వైశాఖమాసం
- జ్యేష్ఠ నక్షత్రానికి సమీపంగా ఉంటే జ్యేష్ఠమాసం
కానీ కొన్ని సందర్భాల్లో పౌర్ణమి రోజున చంద్రుడు తాను ఉండవలసిన నక్షత్రంలో కాకుండా వేరే నక్షత్రంలో ఉంటాడు. అప్పుడు ఆ నెలను అధిక మాసంగా పరిగణిస్తారు.
ఉదాహరణకు:
చంద్రుడు చిత్త నక్షత్రంలో కాకుండా వేరే నక్షత్రంలో ఉన్నప్పుడు ఆ నెలను అధిక చైత్రమాసం అంటారు. ఆ తర్వాత వచ్చే నెలలో చంద్రుడు చిత్త నక్షత్రంలో ఉండటంతో అది నిజ చైత్రమాసం అవుతుంది.
ఇదే విధంగా మిగతా నెలల్లో కూడా సంబంధిత నక్షత్ర స్థానం మారినప్పుడు ఆయా నెలలు అధిక మాసాలుగా ఏర్పడతాయి.
అధిక మాసానికి పేరు ఎలా వస్తుంది?
అధిక మాసానికి, దాని తర్వాత వచ్చే నిజ మాసం పేరునే ఇస్తారు.
ఉదాహరణకు:
- నిజ ఆషాఢమాసానికి ముందు వచ్చిన అదనపు నెలను అధిక ఆషాఢమాసం అంటారు
- నిజ శ్రావణానికి ముందు వస్తే అధిక శ్రావణమాసం అంటారు
పురుషోత్తమ మాస మహిమ
పురాణాల ప్రకారం ఇతర మాసాలన్నీ ఈ అదనపు మాసాన్ని “మల మాసం” అని తక్కువగా చూశాయని చెబుతారు. అప్పుడు ఈ మాసం శ్రీమహావిష్ణువును ఆశ్రయించగా, ఆయన దీనిని తన పేరుతో “పురుషోత్తమ మాసం”గా గొప్పదనం ప్రసాదించాడని కథనం ఉంది.
అందువల్ల ఈ మాసంలో:
- విష్ణు ఆరాధన
- శ్రీమద్భాగవత పారాయణం
- గీతా పఠనం
- దానధర్మాలు
- ఉపవాసాలు
- జప, తప, హోమాలు
చేయడం అత్యంత పుణ్యప్రదమని శాస్త్రాలు చెబుతున్నాయి.
ఈ మాసంలో చేసిన పుణ్యకార్యాలకు అనేక రెట్లు ఫలితం లభిస్తుందని భక్తుల విశ్వాసం.
అధిక మాసంలో శుభకార్యాలు
సాంప్రదాయంగా అధిక మాసంలో వివాహాలు, గృహప్రవేశాలు వంటి శుభకార్యాలు నిర్వహించరు. అయితే దేవారాధన, తీర్థయాత్రలు, దానాలు, జపాలు, వ్రతాలు చేయడం అత్యంత శ్రేయస్కరంగా భావిస్తారు.
అధిక మాసం 2026 తేదీలు
2026 సంవత్సరంలో అధిక మాసం:
మే 17, 2026 నుండి జూన్ 15, 2026 వరకు కొనసాగుతుంది.
ఈ కాలాన్ని భక్తులు ప్రత్యేక పూజలు, విష్ణు నామస్మరణ, దానధర్మాలతో ఆధ్యాత్మికంగా గడపడం ఎంతో శుభప్రదంగా భావించబడుతుంది.
చేయవలసినవి
అన్నప్రాశనం
సీమంతం
తీర్థయాత్ర
దైవ దర్శనం
మంత్రం జపాలు
పురాణాల పఠనం
నిత్య పూజాదికాలు
దానధర్మాలు
అన్నదానం
పితురులను తలుచుకొని కనీస విధులు
చేయకూడనివి
ఉపాకర్మ
చూడకర్మ
ఉపనయనం
వివాహం
గృహ ప్రవేశం
దేవత ప్రతిష్ట